Việt Nam: Nguy và cơ giữa hai siêu cường

Một quan điểm mới, đa chiều và rất thú vị của Mr. Lâm Minh Chánh - Founder & CEO tại Học viện Kinh doanh & Tài chính BizUni. Xin được chia sẻ lại để mọi người cùng tham khảo ạ!

Cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung dưới thời chính quyền Trump tiếp tục leo thang, với thuế quan Mỹ áp lên hàng Trung Quốc đạt mức trung bình 145% vào tháng 4/2025, đẩy các nước đối tác và Việt Nam vào trung tâm của chiến lược đối phó Bắc Kinh.

Cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung dưới thời chính quyền Trump tiếp tục leo thang, với thuế quan Mỹ áp lên hàng Trung Quốc đạt mức trung bình 145% vào tháng 4/2025, đẩy các nước đối tác và Việt Nam vào trung tâm của chiến lược đối phó Bắc Kinc

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã nêu tên Việt Nam, cùng Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ, như những đối tác tiềm năng để “bao vây” Trung Quốc, buộc Bắc Kinh tái cân bằng chính sách thương mại, bảo vệ tài sản trí tuệ và ngăn chặn gián điệp công nghiệp. 

Nguồn CNN:

"Treasury Secretary Scott Bessent pointed out on Fox Business this week that US allies such as Japan, South Korea and India would soon be in trade talks with Washington, as would Vietnam.

“Everyone is coming to the table, and basically China is surrounded,” he said. Bessent added that a topic of talks should be a joint goal: “How do we get China to rebalance? That is the big win here.”

Trong khi đó, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến thăm Việt Nam từ ngày 14 đến 15/4/2025, mang theo các thỏa thuận kinh tế trị giá hàng chục tỷ USD. Với thặng dư thương mại kỷ lục với Mỹ, đặc biệt trong các ngành điện tử, dệt may, nông sản, và vị thế đang lên trong năng lượng tái tạo, Việt Nam đứng trước cơ hội và thách thức lớn. Liệu Việt Nam có thể tận dụng vị thế chiến lược để thúc đẩy lợi ích quốc gia?

*** A. Lợi thế của Việt Nam trong chiến lược của Mỹ

1. Vị trí địa chiến lược và căng thẳng với Trung Quốc

Nằm sát Trung Quốc và là một bên tranh chấp ở Biển Đông, Việt Nam có lợi ích tự nhiên trong việc hợp tác với Mỹ để kiềm chế ảnh hưởng của Bắc Kinh. Năm 2024, Việt Nam ghi nhận thặng dư thương mại với Mỹ lên tới 123,5 tỷ USD, đứng thứ tư sau Trung Quốc (295,4 tỷ USD), EU (235,6 tỷ USD) và Mexico (171,8 tỷ USD). 

Bessent nhấn mạnh rằng đàm phán thương mại với Việt Nam có thể gây áp lực lên Trung Quốc, đặc biệt khi Mỹ nhập khẩu 142,4 tỷ USD hàng hóa từ Việt Nam (chiếm 30% GDP 476,3 tỷ USD năm 2024). 

Các ngành chủ lực như điện tử (64,1 tỷ USD), dệt may (24,1 tỷ USD) và nông sản (8,6 tỷ USD sang Mỹ) giúp Việt Nam trở thành đối tác quan trọng. Hợp tác với Mỹ có thể mang lại đầu tư công nghệ cao và hỗ trợ an ninh cho Việt Nam.

2. Thị trường xuất khẩu quan trọng sang Mỹ, dẫn đầu bởi điện tử, dệt may và nông sản. 

Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch đạt 142,4 tỷ USD năm 2024, tăng gần gấp ba từ 50 tỷ USD năm 2017. 

Ngành điện tử dẫn đầu với 64,1 tỷ USD (45%), bao gồm điện thoại thông minh (Samsung đóng góp 28 tỷ USD), linh kiện máy tính (Intel, 10 tỷ USD). Dệt may đứng thứ hai với 24,1 tỷ USD (17%), phục vụ Nike, Adidas, Gap, với 1,2 triệu lao động đóng góp 12% việc làm xuất khẩu. 

Nông sản cũng nổi bật, đạt 8,6 tỷ USD sang Mỹ, gồm cà phê (2,8 tỷ USD, Việt Nam chiếm 25% thị phần cà phê robusta Mỹ), gạo (1,2 tỷ USD), và trái cây (1,5 tỷ USD, chủ yếu là thanh long, xoài). 

Trump tạm hoãn thuế quan 46% lên hàng Việt Nam trong 90 ngày (từ tháng 4/2025) để đàm phán, tạo cơ hội thương lượng giảm thuế xuống 22-28%. Việc Việt Nam cam kết ngăn chặn hàng Trung Quốc chuyển tải trái phép (1,8% xuất khẩu sang Mỹ năm 2021, khoảng 1,7 tỷ USD) giúp đảm bảo dòng chảy xuất khẩu 405,53 tỷ USD năm 2024, trong đó điện tử, dệt may và nông sản chiếm 75%.

3. Hưởng lợi từ chiến lược “China plus one”

Việt Nam là điểm đến hàng đầu cho các công ty rời Trung Quốc. Từ 2019 đến 2024, xuất khẩu sang Mỹ tăng gấp đôi từ 70 tỷ USD lên 142,4 tỷ USD, nhờ các tập đoàn điện tử như Apple (đầu tư 16 tỷ USD, sản xuất 50% AirPods), Samsung (20 tỷ USD, 60% điện thoại xuất khẩu), và Foxconn (2,5 tỷ USD nhà máy mới). 

Ngành dệt may nhận 2.000 nhà máy mới, tạo doanh thu 24,1 tỷ USD năm 2024, tăng 15% so với 2023. Nông sản hưởng lợi từ các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, với cà phê tăng 20% (5,6 tỷ USD toàn cầu), gạo 15% (4,8 tỷ USD), và trái cây 28% (6,5 tỷ USD). 

Trong năng lượng, Việt Nam thu hút 5,2 tỷ USD FDI vào năng lượng tái tạo năm 2024 (chủ yếu gió và mặt trời), sản xuất 20% điện quốc gia (100 tỷ kWh). Tổng FDI đạt 39,6 tỷ USD, với điện tử chiếm 25,7 tỷ USD, dệt may 3,9 tỷ USD, nông sản 2,1 tỷ USD (chế biến), và năng lượng 5,2 tỷ USD, tạo 3,5 triệu việc làm.

4. Vị thế trong năng lượng và các ngành khác.

Việt Nam là nhà sản xuất dầu lớn thứ ba Đông Nam Á, với sản lượng 185.000 thùng/ngày (8,5 triệu tấn năm 2024), đóng góp 2,5 tỷ USD xuất khẩu. Năng lượng tái tạo tăng trưởng nhanh, với công suất gió và mặt trời đạt 22.000 MW (20% tổng 110.000 MW), nhờ đầu tư từ EU và Mỹ (3 tỷ USD năm 2024). 

Ngành thủy sản cũng nổi bật, xuất khẩu 9,2 tỷ USD năm 2024, trong đó tôm (3,6 tỷ USD) và cá tra (1,8 tỷ USD) sang Mỹ chiếm 40%. Du lịch phục hồi mạnh, đón 18 triệu lượt khách quốc tế, tạo doanh thu 34 tỷ USD (7% GDP), với Mỹ là thị trường lớn thứ hai sau Trung Quốc.

*** B. Chuyến thăm của Tập Cận Bình: Trung Quốc muốn gì từ Việt Nam?

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sẽ thăm Việt Nam từ ngày 14 đến 15/4/2025, với mục tiêu ký 40 thỏa thuận, bao gồm đường sắt Hà Nội - Hải Phòng (8 tỷ USD), năng lượng sạch (5 tỷ USD), và hợp tác nông sản. 

Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch hai chiều 171 tỷ USD năm 2024: nhập khẩu 110 tỷ USD (linh kiện điện tử 38,5 tỷ USD, máy móc dệt may 11 tỷ USD, nông sản 3 tỷ USD như phân bón) và xuất khẩu 61 tỷ USD (nông sản 12 tỷ USD, gồm cà phê 2 tỷ USD, trái cây 4 tỷ USD; dệt may 8 tỷ USD). 

Những yêu cầu tiềm năng của ông Tập có thể là:

1. Duy trì chuỗi cung ứng ổn định

Trung Quốc cung cấp 70% nguyên liệu sản xuất Việt Nam, bao gồm 80% linh kiện điện tử (30,8 tỷ USD), 60% vải dệt may (6,6 tỷ USD), và 50% thiết bị năng lượng (2,5 tỷ USD). Ông Tập có thể yêu cầu Việt Nam không gián đoạn chuỗi cung ứng, đặc biệt khi Mỹ áp thuế 145% lên hàng Trung Quốc, khiến các công ty Trung Quốc dựa vào Việt Nam để xuất khẩu gián tiếp. Nhập khẩu từ Trung Quốc có thể tăng lên 120 tỷ USD năm 2025 nếu không kiểm soát.

2. Tránh nghiêng hẳn về Mỹ

Bắc Kinh muốn Việt Nam duy trì chính sách trung lập, không tham gia liên minh thương mại do Mỹ dẫn đầu. Các dự án như đường sắt cao tốc (tạo 50.000 việc làm, đóng góp 0,3% GDP) và năng lượng gió (1.500 MW mới) nhằm củng cố ảnh hưởng, ngăn Việt Nam trở thành “bàn đạp” cho Mỹ.

3. Hợp tác ở Biển Đông và nông sản.

Ông Tập có thể đề xuất khai thác chung ở Biển Đông để đổi lấy tăng xuất khẩu nông sản Việt Nam (12 tỷ USD năm 2024, có thể đạt 15 tỷ USD với durian đông lạnh, ớt). Điều này mâu thuẫn với lợi ích chủ quyền Việt Nam, khi 80% thương mại (405,53 tỷ USD) đi qua tuyến đường biển này.

*** C. Việt Nam cân bằng quan hệ Mỹ-Trung ra sao?

Việt Nam duy trì chính sách ngoại giao “đi dây” khéo léo, và bối cảnh hiện tại đòi hỏi sự tinh tế hơn bao giờ hết. 

Các bước cân bằng bao gồm:

1. Đáp ứng yêu cầu của Mỹ một cách chọn lọc.

Việt Nam siết chặt kiểm soát chuyển tải từ tháng 4/2025, tập trung vào điện tử, dệt may (62% xuất khẩu sang Mỹ) và nông sản (kiểm tra cà phê, gạo). Cuộc gặp giữa Phó Thủ tướng Hồ Đức Phớc và Scott Bessent ngày 10/4/2025 nhấn mạnh cam kết này, giúp đàm phán giảm thuế từ 46% xuống 22-28%. Việt Nam cần đảm bảo không làm gián đoạn nhập khẩu 38,5 tỷ USD linh kiện điện tử, 11 tỷ USD máy móc dệt may, và 3 tỷ USD phân bón từ Trung Quốc, chiếm 45% nguồn cung sản xuất.

2. Tận dụng đầu tư từ Trung Quốc. 

Các dự án như đường sắt Hà Nội - Hải Phòng (8 tỷ USD), năng lượng sạch (5 tỷ USD), và chế biến nông sản (1 tỷ USD cho cà phê, trái cây) có thể tăng GDP thêm 0,5-1% mỗi năm. Việt Nam cần đàm phán để sử dụng lao động địa phương (800.000 trong điện tử, 1,2 triệu trong dệt may, 14 triệu trong nông sản) và tránh lệ thuộc nợ (nợ công 190 tỷ USD, 40% GDP).

3. Khẳng định lập trường độc lập.

Chính sách “ba không” (không liên minh quân sự, không chọn bên, không cho phép căn cứ nước ngoài) giúp Việt Nam thương lượng với Mỹ (xuất khẩu 142,4 tỷ USD: điện tử 64,1 tỷ USD, dệt may 24,1 tỷ USD, nông sản 8,6 tỷ USD) và Trung Quốc (xuất khẩu 61 tỷ USD: nông sản 12 tỷ USD, dệt may 8 tỷ USD). Lập trường này củng cố vị thế trong các ngành năng lượng và du lịch.

4. Đầu tư vào năng lực nội tại.

Để đạt mục tiêu GDP 8% năm 2025 (dự kiến 514 tỷ USD), Việt Nam cần đầu tư 15 tỷ USD vào cảng biển và logistics, đào tạo 500.000 lao động công nghệ cao cho điện tử (thiếu 150.000 kỹ sư), 200.000 lao động dệt may, và 1 triệu nông dân ứng dụng công nghệ cao (tăng năng suất gạo 10%, cà phê 15%). Năng lượng cần 10 tỷ USD để đạt 30.000 MW tái tạo vào 2030. Cải cách luật đầu tư có thể thu hút 50 tỷ USD FDI đến năm 2030, với điện tử 30%, nông sản 10%, năng lượng 20%.

*** D. Thách thức tiềm tàng.

1. Áp lực chọn bên.

Mỹ yêu cầu giảm nhập khẩu từ Trung Quốc (110 tỷ USD: điện tử 38,5 tỷ USD, dệt may 11 tỷ USD, nông sản 3 tỷ USD), trong khi Trung Quốc muốn Việt Nam không tham gia liên minh chống Bắc Kinh. Một sai lầm có thể dẫn đến thuế quan Mỹ (giảm 0,84% GDP nếu xuất khẩu điện tử, dệt may, nông sản giảm 10%) hoặc trả đũa từ Trung Quốc (ảnh hưởng 45% chuỗi cung ứng).

2. Rủi ro từ chính sách của Trump.

Chính sách “Nước Mỹ trên hết” áp thuế 46% lên Việt Nam, 49% lên Campuchia, 24% lên Malaysia, làm tổn hại quan hệ đồng minh. Thặng dư thương mại 123,5 tỷ USD với Mỹ (điện tử 64,1 tỷ USD, dệt may 24,1 tỷ USD, nông sản 8,6 tỷ USD) khiến Việt Nam dễ bị nhắm đến khi Trump gọi Hà Nội là “kẻ lạm dụng thương mại”.

3. Cạnh tranh khu vực.

Ấn Độ (FDI 45 tỷ USD, điện tử 20 tỷ USD, nông sản 5 tỷ USD) và Indonesia (FDI 30 tỷ USD, dệt may 5 tỷ USD, năng lượng 7 tỷ USD) cạnh tranh thu hút đầu tư. Nếu Việt Nam không nâng cấp cơ sở hạ tầng (đáp ứng 60% nhu cầu logistics), cơ hội trong điện tử, dệt may, nông sản và năng lượng có thể chuyển hướng.

*** Kết luận.

Việt Nam nắm lợi thế kinh tế lớn với thặng dư thương mại 123,5 tỷ USD với Mỹ (điện tử 64,1 tỷ USD, dệt may 24,1 tỷ USD, nông sản 8,6 tỷ USD), kim ngạch 171 tỷ USD với Trung Quốc (nông sản 12 tỷ USD, năng lượng 5 tỷ USD), và vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu 2.000 tỷ USD. 

Bộ trưởng Scott Bessent xem Việt Nam là mắt xích quan trọng trong chiến lược bao vây Trung Quốc, trong khi chuyến thăm của Tập Cận Bình mang đến các dự án 8-15 tỷ USD, củng cố quan hệ kinh tế. 

Bằng cách siết chặt kiểm soát chuyển tải, tận dụng đầu tư Trung Quốc chọn lọc, và duy trì lập trường độc lập, Việt Nam có thể đạt GDP 514 tỷ USD năm 2025, xuất khẩu 450 tỷ USD (điện tử 160 tỷ USD, dệt may 30 tỷ USD, nông sản 15 tỷ USD, năng lượng 3 tỷ USD). 

Tuy nhiên, Hà Nội cần đầu tư 25 tỷ USD vào năng lực nội tại, đặc biệt cho 800.000 lao động điện tử, 1,2 triệu lao động dệt may, 14 triệu nông dân, và 30.000 MW năng lượng tái tạo, để tránh bị kẹt giữa hai siêu cường. Trong cuộc chơi địa chính trị này, Việt Nam có cơ hội định hình tương lai kinh tế của mình.

Bài trên do Trợ lý thông minh của Chú Ba tài chính Lâm Minh Chánh viết, dưới sự training và coaching của chú Ba. Hình do bạn AI của Trợ lý tạo. 

Theo Lâm Minh Chánh - Founder & CEO tại Học viện Kinh doanh & Tài chính BizUni